خانواده کوکو ( Family Cuculidae ) پرندگاني هستند بيشتر درخت زي که در مناطق قطبي معتدل واستوايي جهان زندگي مي کنند. با بدني نسبتا باريک و دم دراز که شاهپرهاي آن از وسط به کنار به تدريج کوتاه تر مي شود ، منقاري کلفت و اندکي خميده به پايين دارند در پاي آنها دو انگشت در جلو و دو انگشت در عقب قرار دارد تک زي و انگلي هستند و در آشيانه پرندگان ديگر تخمگذاري مي کنند.
طريقه توليد مثل و زادآوري آنها بسيار جالب و عجيب است. کوکوي ماده در فصل تخم گذاري در آشيانه پرندگان ديگر تخم مي گذارد البته نه در آشيانه هر پرندهاي. معمولا کوکوي ماده تخم خود را در لانه اليکايي که پرندهاي کوچک و زيباست و همچنين در آشيانه پرندگاني چون سسک نقابدار، پرنده خوش الحان، حشره خوار کوچک ، چچک و سينه سرخ مي گذارد ولي بيشتر ديده شده که تخم گذاري در لانه اليکايي صورت مي گيرد. وقتي که پرنده ماده تخم خود را در لانه يکي از اين پرنده ها گذاشت ، به طور غريزي يک يا چند تخم پرنده ميزبان را از لانه بيرون مي اندازد.
کوکو در هر آشيانه فقط يک تخم ميگذارد. پرنده ميزبان نيز روي تخمها مي خوابد و آنها را به جوجه تبديل مي کند. اگر جوجه کوکو زودتر از بقيه به دنيا بيايد ، با وجودي که حتي ده ساعت هم از عمرش نگذشته ، به طور غريزي بقيه تخمها را از لانه بيرون مي اندازد. اگر هم ديرتر به دنيا بيايد ، به دليل جثه بزرگ و قويترش در هنگام غذا گرفتن از مادرخوانده بهتر عمل مي کند ، در نتيجه با خوردن غذاي بيشتر، پرقدرت و بزرگتر شده و با تحت فشار قرار دادن جوجههاي ضعيف ديگر يا همان جا آنها را مي کشد و يا از لانه بيرون مي اندازد بدين ترتيب تنها خودش در لانه باقي مي ماند و به رشد خود ادامه مي دهد. نر و ماده آنها هم شکل است ( به جز کوکوي آسيايي ، که از جمله پرندگان ايران به شمار نمي رود ).
از حشرات ، حلزون ها ، بي مهرگان کوچک و ميوه تغذيه مي کنند. کوکوها در ايران سه گونه هستند که عبارت از کوکو، کوکوي خالدار و کوکوي تاجدار. پراکنش کوکو در شمال و شمال غرب ايران است ، کوکوي خالدار در غرب ايران تا فارس توليد مثل مي کند و کوکوي تاجدار در جنوب شرقي ايران زاداوري مي نمايد.
◄ کوکوي خالدار:
32 سانتيمتر. دم دراز و بالهاي نسبتا نوک تيز دارد ، در پرواز گاهي با قرقي ( که بالهاي پهن و گرد دارد ) اشتباه مي شود. صداي خيلي مشخصي دارد ، سطح پشتي و گلويش خاکستري مايل به آبي ست و سطح شکمي آن راهراه عرضي خاکستري پررنگ دارد. دمش دراز ، خاکستري رنگ و در انتها گرد است. روي دم خالهاي سفيد دارد و حاشيه انتهايي آن نيز سفيد است. پاهايش زردرنگ مي باشد. پرنده نابالغ داراي پر و بالي متغير است ، سطح پشتي آن يا قهوه اي مايل به قرمز با راهراه عرضي فراوان ( تا حدي شبيه دليجه ماده ) ، يا قهوه اي خاکستري با راهراه عرضي کمرنگ. هر دو شکل مزبور سطح شکمي سفيد نخودي راهراه و در پس گردن يک لکه سفيد دارند. بعضي از کوکوهاي ماده گاهي خرمايي رنگ بوده ، به نابالغ هاي قهوه اي مايل به قرمز شباهت دارند. پرواز اين پرنده مستقيم است و قبل از فرود آمدن بالبازروي مي کند. اين پرنده در خارج از فصل زاد و ولد تک زي ست.!
● انگليسي: Cuckoo
● فرانسوي: Coucou gris
● لاتين: Cuculus Canorus
+ زيستگاه:
در حاشيه جنگل ها ، بوته زارهاي غير محصور و همچنين مناطق بي درخت و گاهي در زمينهاي باز مرتفع ديده مي شود. معمولا چند نر با يک ماده جفت گيري مي کنند. در لانه پرندگان ديگر تخمگذاري مي کند و غالبا هر پرنده فقط انگل يک گونه مي شود و در هر لانه تنها يک تخم مي گذارد.
+ پراکندگي:
كوكو پرندهاي است كه تابستانها براي زادوولد فراوان است و به صورت مهاجر عبوري نيز ديده مي شود.
◄ کوکوي خالدار:
39 سانتي متر. نشانه هاي تشخيص آن عبارتند از کاکل مشخص ، دم دراز با کناره هاي سفيد که شاهپرهاي آن از وسط به کنار به تدريج کوتاهتر مي شود و سطح پشتي قهوه اي پر از لکه هاي سفيد. سطح شکمي و طرفين سر آن سفيد کرمي و گلويش زرد رنگ است. حلقه چشمي آن به رنگ نارنجي روشن است ، پرنده نابالغ سر تقريبا سياه و بدون کاکل دارد و شاهپرهاي نخستين آن بلوطي پررنگ است ، اين پرنده در فصل زادآوري خيلي پر سر و صدا و خودنماست و اغلب روي پرچين ها مي نشيند ، از لحاظ رفتار گاهي شبيه " زاغي " ست. پروازش نسبتا پر توان و مستقيم است. همچون کوکي تاجدار پرنده اي ست اجتماعي.
● انگليسي: Great Spotted Cucoo
● فرانسوي: Coucou-geai
● لاتين: Clamator glandarius
+
زيستگاه:
در حاشيه يا فضاهاي باز وسط جنگل ، باغات زيتون و دشته هاي پر بوته و کم درخت ديده مي شود. از نظر لانه سازي ، انگل پرندگان ديگر بوده ، معمولا در آشيانه پرندگان خانواده کلاغ ( به خصوص زاغي ) تخم گذاري مي کند و غالبا در يک آشيانه چند تخم مي گذارد.
+
پراکندگي:
کوکوي خالدار پرندهاي است كه تابستانها به تعداد کمي ديده مي شود و از جمله پرندگان كمياب ايران محسوب مي شود. گزارشي مستند مبني بر مشاهده کوکوي خالدار در نزديکي روستاي هاله شمالي در مجاورت ساحل خليج ناي بند. براي مشاهده اين گزارش به وبلاگ پيرامون زيستي درياي پارس مراجعه کنيد.
◄ کوکوي تاجدار:
32 سانتيمتر ؛ سطح پشتي ، تارک و کاکل افشان سياه رنگ با جلاي سبز دارد و سطح شکمي آن سفيد است ، دمش خيلي دراز ، پهن و در انتها گرد مي باشد و شاهپرهاي آن نوک سفيد مشخصي دارند. بالهايش قهوه اي مايل به سياه است با نوار پهن سفيد که در پرواز به خوبي نمايان مي شود. به صورت دسته هاي کوچک و پر سر و صدا از درختي به درخت ديگر مي روند ولي اغلب براي تغذيه روي زمين مي نشينند.
●
انگليسي: Pied Crested Coukoo
●
فرانسوي: Coucou Jacobin
●
لاتين: Clamator jacobinus
+
زيستگاه:
جنگل هاي تنک ، مناطق باز يا شيبدار ، دشتهايي که در آنها آکاسيا يا بوته هاي خاردار مي رويد. در آشيانه گونه هاي مختلفي از پرندگان تخم مي گذارد به خصوص در آشيانه ليکو.
+
پراکندگي:
بنا به گزارش Zarudny تابستانها به تعداد کم در جنوب شرقي بلوچستان زادوولد مي کرده است ولي اخيرا گزارشي در اين مورد در دست نيست و آمار و اطلاع درست و دقيقي از وضعيت كوكوي تاجدار در ايران موجود نيست.